„Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie”

Ekspozycja przywraca pamięć o przerwanej działalności instytucji oraz stawia pytanie o rolę
obrazów - fotografii, grafik i reprodukcji - w budowaniu wiedzy o historii i tożsamości społeczności
żydowskiej.
Przedwojenna kultura żydowska jako żywe dziedzictwo
Wystawa stanowi rzadkie świadectwo świata, który w dużej mierze zniknął. Zdjęcia, grafiki i
reprodukcje zachowane w archiwum dokumentują życie Żydów przed Holokaustem, utrwalając
obrazy dzieł sztuki, miejsc i społeczności, które często już nie istnieją.
Tytułowe Obrazy tożsamości zachęcają zwiedzających do postrzegania przedwojennej kultury
żydowskiej nie tylko jako utraconego dziedzictwa, ale także jako istotnej części historii, która
nadal kształtuje nasze rozumienie przeszłości.
Wystawa jest w pewnym sensie odpowiedzią na pytanie: co należy zachować w obliczu
zbliżającej się katastrofy? Jak można uchwycić i zdefiniować dziedzictwo żydowskie?
Odzyskiwanie pamięci o utraconym muzeum
Centralnym punktem ekspozycji jest archiwum ikonograficzne prezentujące różnorodne
przejawy kultury żydowskiej - od postaci życia religijnego i intelektualnego po artystów i twórców
kultury popularnej. W zbiorze znajdują się fotografie miejsc religijnych, sceny świąt i codzienności
oraz materiały dokumentujące kulturę popularną, w tym wizerunki artystów i twórców rozrywki.
Na wystawie prezentowane są również dzieła sztuki żydowskiej. Część z nich zachowała się
jedynie w formie fotografii - będących często ostatnim śladem po pracach zniszczonych w czasie
wojny. Obok nich można zobaczyć także oryginalne rysunki, szkice, akwaforty i drzeworyty
przedwojennych artystów z różnych części Europy.
Archiwum dokumentuje nie tylko dorobek kultury żydowskiej, ale także realia, w których
funkcjonowała społeczność żydowska w Europie. W zbiorze znajdują się materiały ukazujące
napięcia społeczne, uprzedzenia i przemoc - w tym ryciny odnoszące się do oskarżeń o mordy
rytualne, fotografie z procesów oraz antysemickie karykatury.
Wystawa „Obrazy tożsamości” opowiada nie tylko historię samej kolekcji, ale także losy
instytucji, która ją stworzyła, oraz powojenne okoliczności odnalezienia i zachowania jej
fragmentów. Jednocześnie pozwala zrozumieć realia, w których powstawały powojenne zbiory
Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma - w czasie chaosu,
przemieszczania obiektów i odbudowy instytucji kultury po II wojnie światowej.
Na wystawie zaprezentowane zostaną oryginalne plansze z ikonograficznego archiwum,
negatywy i diapozytywy, a także dokumenty związane z działalnością Muzeum Żydowskiego w
Berlinie. Ekspozycję uzupełniają wybrane dzieła sztuki powiązane z historią instytucji oraz
materiały archiwalne dokumentujące losy kolekcji po jej zamknięciu w 1938 roku.
Odzyskiwanie pamięci o utraconym muzeum
Kolekcja powstawała w latach 20. i 30. XX wieku, w okresie dynamicznego rozwoju fotografii i
reprodukcji obrazów. Materiały - fotografie, ryciny oraz różnorodne dokumenty wizualne - były
systematycznie gromadzone, katalogowane i umieszczane na tekturowych planszach, tworząc
uporządkowane kompendium obrazów dotyczących życia, kultury i historii Żydów.
Historia zbioru jest nierozerwalnie związana z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku. Żydowskie
Muzeum w Berlinie zostało otwarte w styczniu 1933 roku - zaledwie tydzień przed przejęciem
władzy w Niemczech przez nazistów. W czasie narastających prześladowań instytucja
prowadziła niezwykle ambitną, intensywną działalność wystawienniczą i wspierała żydowskich
artystów wykluczanych z życia kulturalnego. Jej działalność została brutalnie przerwana podczas
pogromu listopadowego, tzw. Nocy Kryształowej, z 9 na 10 listopada 1938 roku.
Niezwykła historia ocalenia zbiorów
Po pogromie zbiory muzeum uległy rozproszeniu i trafiły do różnych części świata. Część kolekcji
została w czasie wojny wywieziona przez nazistów na tereny dzisiejszej Polski. Po wojnie
odnaleziono ją w zamku w Sławie, następnie przewieziono do Wrocławia, a później do składnicy
muzealnej Ministerstwa Kultury i Sztuki w Bożkowie. Ostatecznie w 1951 roku zbiór trafił do
Żydowskiego Instytutu Historycznego, gdzie znajduje się do dziś i stanowi podstawę
prezentowanej wystawy.
Wystawie towarzyszą również:
• Esej filmowy Wege zur Kunsterziehung/ Drogi edukacji artystycznej/ A Guide for Art
Education w reżyserii Yael Vishnizki Levi, który bada pęknięcia w historii kolekcji i to, jak
odzwierciedlają się one w jej fragmentarycznej formie;
• Katalog zawierający artykuły naukowe, eseje interpretacyjne oraz reprodukcje materiałów
z kolekcji.
Informacje:
Wystawa: Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie
Miejsce: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa
Termin: 10 kwietnia – 30 listopada 2026
Kuratorka wystawy: Marta Kapełuś
Projekt aranżacji: Aneta Faner
Film: Yael Vishnizki Levi