Skarby pałacu w Bożkowie. Złote monety, obrazy i tajemnice z czasów II wojny światowej

Pałac w Bożkowie. Dlaczego zgromadzono tu tyle cennych przedmiotów?

Dawna rezydencja arystokratycznego rodu von Magnis należała do najbardziej okazałych zespołów pałacowych na ziemi kłodzkiej.

Jej historia nie ogranicza się jednak do rodzinnych uroczystości, polowań i życia dworskiego.

W czasie II wojny światowej obiekt stał się jednym z miejsc przechowywania dzieł sztuki i zbiorów historycznych, które ewakuowano z zagrożonych terenów.

Akcję organizował m.in. Günther Grundmann, niemiecki konserwator zabytków odpowiedzialny za zabezpieczanie kolekcji na Dolnym Śląsku.

W pałacu składowano przedmioty o ogromnym znaczeniu historycznym i artystycznym. Część pochodziła z innych rezydencji i instytucji muzealnych.

Składnica dzieł sztuki w Bożkowie. Co wydarzyło się po wojnie?

Po zakończeniu wojny pałac przeszedł przez okres grabieży i zabezpieczania pozostałego wyposażenia.

Jak opisuje Marek Pierzchała z Muzeum Narodowego we Wrocławiu, rezydencję penetrowały radzieckie służby wojskowe poszukujące wartościowych przedmiotów.

Następnie opiekę nad pozostającymi zbiorami podjął Jerzy Deryng. Sporządzał ich inwentarz z myślą o stworzeniu muzeum.

Pałac został później przejęty na potrzeby polskiej składnicy muzealnej przez przedstawiciela Ministerstwa Kultury i Sztuki Stefana Styczyńskiego.

Przechowywano w nim zabytkowe meble, obrazy, dokumenty i inne przedmioty odnalezione w różnych częściach Dolnego Śląska.

Według regionalnego opracowania „Bożkowska Składnica Muzealna”, w jednym z powojennych zestawień odnotowano 97 skatalogowanych obrazów, w tym 20 uznanych za szczególnie wartościowe muzealnie.

Nie oznacza to, iż wszystkie te dzieła były pierwotnie własnością rodziny von Magnis. Pałac pełnił również funkcję magazynu dla zbiorów przywożonych z innych miejsc.

Obrazy z Bożkowa trafiły do muzeów. Ich losy da się prześledzić

Część dzieł opuściła pałac w kolejnych latach, trafiając do innych składnic i instytucji.

Zbiory przewożono m.in. do Żelazna, a następnie do Centralnej Składnicy Muzealnej w Kozłówce.

Szczególnie interesujący przykład opisał Marek Pierzchała z Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

Badacz odtworzył losy pięciu obrazów przedstawiających legendarnych władców czeskich. Ustalił, iż stanowiły one historyczne wyposażenie pałacu w Bożkowie jeszcze przed wojną.

Obrazy przemierzyły następnie długą drogę przez instytucje muzealne, zanim ostatecznie znalazły się we Wrocławiu.

To dowód, iż przynajmniej część dzieł z dawnej rezydencji udało się ocalić, a ich historię można dziś odtworzyć na podstawie archiwaliów.

Złota i srebrna chrzcielnica. Niezwykły skarb rodziny Magnisów

Jednym z najbardziej niezwykłych przedmiotów związanych z pałacem była srebrna misa chrzcielna wykonana w Wiedniu w 1821 roku.

Ozdobiono ją aż 311 monetami i medalami, z czego 163 były złote, a 148 srebrnych.

Naczynie miało wyjątkowe znaczenie dla rodziny. Wykorzystywano je przy chrztach kolejnych pokoleń Magnisów.

Według zachowanych wspomnień ostatni taki chrzest odbył się w 1943 roku.

Po wojnie misa została rozdzielona na części. Złote monety usunięto ze srebrnego korpusu, ale większość z nich udało się odzyskać.

Zabytek trafił do Muzeum Narodowego w Warszawie w 1949 roku, a w latach 2004–2005 został poddany rekonstrukcji.

Czy bezcenna chrzcielnica naprawdę służyła do karmienia kur?

To jeden z najbardziej znanych epizodów opowieści o pałacu.

Według lokalnych przekazów cenne naczynie odnaleziono po wojnie w gospodarstwie, gdzie służyło jako pojemnik na pokarm dla drobiu.

Historię popularyzował m.in. Bartłomiej Stój w artykule „Bożkowski skarb czyli historia hrabiowskiej chrzcielnicy z monetami”, opublikowanym na portalu Zwiadowca Historii w 2020 roku.

Co ciekawe, podobny przekaz pojawia się również w badaniach Barbary Idzikowskiej opublikowanych w 2011 roku w „Wiadomościach Numizmatycznych”.

Badaczka przywołuje wcześniejsze relacje, ale podkreśla, iż opowieść z czasem została wzbogacona o szczegóły, których nie sposób jednoznacznie potwierdzić.

Możemy więc potwierdzić istnienie misy, jej pochodzenie, późniejsze uszkodzenia i muzealne losy. Natomiast sam moment odnalezienia w kurniku pozostaje elementem historycznego przekazu.

Legenda o złocie ukrytym pod basenem w Bożkowie

Z pałacem wiąże się także opowieść o kosztownościach, które miały zostać ukryte pod dnem parkowego basenu.

Według lokalnych historii rodzina von Magnis miała przed zbliżającym się frontem schować część majątku w specjalnej skrytce.

Wątki dotyczące ukrytych przedmiotów pojawiają się również w opracowaniach historycznych, ale ich szczegółowy przebieg i zawartość rzekomej skrytki nie zostały jednoznacznie potwierdzone.

Nie ma podstaw, by przedstawiać opowieści o skrzyniach pełnych złota jako udokumentowane odkrycie archeologiczne.

Tego rodzaju historie należą dziś do lokalnej tradycji i mogą być przedmiotem dalszych badań, ale nie należy ich mylić z ustalonymi faktami.

Czy w Bożkowie niszczono obrazy, wykorzystując je w gospodarstwach?

Wśród opowieści o powojennych losach pałacu można znaleźć również historie o używaniu dawnych płócien malarskich do napraw zabudowań gospodarczych lub grodzenia wybiegów.

Pokazują one, jak mieszkańcy wyobrażali sobie skalę chaosu, jaki nastąpił po wojnie.

Nie udało nam się jednak odnaleźć wystarczających dowodów pozwalających wskazać konkretne wartościowe obrazy z Bożkowa, które rzeczywiście wykorzystano w taki sposób.

Dlatego traktujemy ten wątek jako niepotwierdzony lokalny przekaz, a nie udokumentowany fakt.

Zdecydowanie lepiej rozpoznane są losy muzealnych kolekcji, dla których zachowały się protokoły i inwentarze.

Co pozostało po skarbach pałacu w Bożkowie?

Dziś najcenniejsze historyczne świadectwa rozproszone są między zbiorami muzealnymi, archiwami i publikacjami badaczy.

Misa chrzcielna rodu von Magnis znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Dzieła malarskie związane z pałacem można odnaleźć również w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.

Część innych przedmiotów zaginęła, a pełnych losów dawnych kolekcji nie udało się odtworzyć.

Równocześnie sam pałac od lat niszczeje. Najnowsze informacje o możliwości jego sprzedaży przez syndyka dają nadzieję na zmianę tej sytuacji.

Być może właśnie teraz, kiedy pojawia się szansa na uratowanie budynku, warto jeszcze szerzej przypomnieć jego niezwykłą historię.

Bożków to miejsce, w którym za murami niszczejącej rezydencji kryją się opowieści o sztuce, wojnie, wielkich fortunach i zagadkach, na które historycy wciąż szukają odpowiedzi.

Źródła:

- Barbara Idzikowska, „Wysadzana monetami i medalami misa chrzcielna rodu von Magnis z Eckersdorfu (Bożkowa)”, „Wiadomości Numizmatyczne”, 2011.

- Marek Pierzchała, „Władcy na emigracji”, Muzeum Narodowe we Wrocławiu.

- Bartłomiej Stój, „Bożkowski skarb czyli historia hrabiowskiej chrzcielnicy z monetami”, Zwiadowca Historii, 2020.

- Regionalny serwis historyczny „Ciekawostki Bożkowa” – opracowanie „Bożkowska Składnica Muzealna”.

Badania Barbary Idzikowskiej – Polska Akademia Nauk

Publikacja Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Historia misy na portalu Zwiadowca Historii

Bożkowska Składnica Muzealna – opracowanie regionalne